Tranh khắc gỗ phá bản
Nghệ thuật khắc gỗ của Việt Nam cũng như của thế giới đã xuất hiện từ rất lâu trong lịch sử nhân loại. Riêng về tranh in gỗ Việt Nam được xác định cổ xưa nhất trong những tranh minh họa kinh sách Phật giáo. Sự phát triển của tranh in gỗ gắn liền với dòng tranh dân gian Việt Nam như tranh dân gian Đông Hồ, Hàng Trống, Làng Sình, Kim Hoàng hay các tranh thờ của các dân tộc miền núi phía Bắc ra đời từ thế kỷ XV, XVI, XVII.
Trong thế kỷ XX, các họa sỹ trường Mỹ thuật Đông Dương đương thời đã phát triển dòng tranh khắc gỗ dân gian kết hợp với lối tạo hình phương Tây tạo nên ngôn ngữ biểu đạt mới cho tranh khắc gỗ hiện đại. Trải qua sự bào mòn của thời gian, các dòng tranh in gỗ Việt nam vẫn giữ nguyên nét đẹp truyền thống, vừa là một chất liệu, kỹ thuật độc đáo vừa có giá trị thẩm mỹ cao. Từ những năm đầu của thế kỷ XXI cho đến nay, thời đại thế giới phẳng dường như đã thống lĩnh toàn cầu, tạo ra con đường học thuật và giao lưu dễ dàng. Hội nhập là điều kiện tiên quyết để Việt Nam có cơ hội vươn xa hơn ra thế giới, phát triển mọi mặt lĩnh vực đời sống xã hội, kinh tế, văn hóa, nghệ thuật. Từ đó, họ tiếp cận và nhìn nhận khả năng sáng tạo dưới nhiều hình thức khác nhau, góp phần tạo dựng nền mỹ thuật đương đại Việt nam đa dạng và có dấu ấn riêng. Đặc biệt đó là kỹ thuật in gỗ phá bản.
1. Khái niệm tranh khắc gỗ phá bản:
Những bước phát triển mới về kỹ thuật chế bản và in tranh khắc gỗ chủ yếu xảy ra trong khoảng từ năm 2005 đến nay. Một số họa sỹ đã áp dụng những kỹ thuật khắc mới để tạo ra những giá trị, những cái nhìn mới cho tác phẩm tranh khắc gỗ đương đại như: Kỹ thuật tạo sắc độ, kỹ thuật in gỗ phá bản. Kỹ thuật khắc phá bản gỗ là cách chế ván in tranh khắc gỗ nhiều màu chỉ trên một tấm gỗ. Kỹ thuật này được phát triển bởi họa sỹ Cheng Xu ở Học viện Mỹ thuật Vân Nam, Trung Quốc từ năm 1982. “Nguồn gốc của kỹ thuật này nằm ở những tác phẩm khắc cao su (Linocut)”.
Khắc gỗ phá bản được dịch ý từ Bách khoa toàn thư tiếng Anh, thuật ngữ sử dụng phổ biến trong chuyên ngành tranh in reduction woodcut (một trong các nghĩa đen của reduction là sự thu nhỏ, sự giảm bớt). Động từ tiếng Anh là Reduce cho nên viết đúng ngữ pháp phải là “Reduced Woodcut Printing”.
Khắc gỗ / Woodcut là một kỹ thuật in ấn trong nghệ thuật tranh in đồ họa, sử dụng chế bản in gỗ và phương pháp khắc nổi. Có nghĩa là, các thành phần không in trên tranh (mảng trắng) được khắc bỏ khỏi bề mặt của khối gỗ, phần được in (mảng đen) là phần ở lại.
2. Kỹ thuật và chất liệu in khắc gỗ:
Kỹ thuật tạo bản in cũng quan trọng không kém góp phần tạo nên sự khác biệt cho tác phẩm, trước đây, để tạo ra một bản in gỗ, người họa sỹ phải mất khá nhiều thời gian để chuẩn bị đầy đủ các nguyên vật liệu, trong đó khâu chọn ván gỗ là công phu nhất. “Không phải loại gỗ nào cũng có thể đem ra làm ngay, người xưa thường tiến hành ngâm tẩm cho mặt gỗ ổn định và chống mối mọt trước khi mang ván ra khắc”.
Ngày nay, điều kiện làm việc tốt hơn, nguyên liệu ván in cũng dễ tìm và có sẵn, tuy các loại gỗ tự nhiên không được bày bán đại trà nữa nhưng thay vào đó các họa sỹ thường sử dụng các loại ván gỗ công nghiệp như ván ép MDF hay cao su… Nhưng các loại gỗ mới thay thế này lại có độ bền không cao, việc giữ bản in là điều khó khăn. Giai đoạn từ sau những năm 2000 trở lại đây, với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, nền công nghiệp hiện đại, các họa sỹ được tiếp cận với nhiều chất liệu mới và những kỹ thuật chế bản khác nhau. Sự xuất hiện của kỹ thuật khắc gỗ phá bản trong nền nghệ thuật Việt Nam cũng là một bước tiến quan trọng.
Tính ưu việt của khắc phá bản là có thể đáp ứng đa dạng nhu cầu thị giác nhờ vào sự thay đổi mật độ của nét khắc cũng như số lượng màu sắc sau mỗi lần tách bản. Bằng cách sử dụng dao khắc tinh tế, tỉ mỉ người nghệ sỹ đã khắc tả được chiều sâu không gian, đem lại cái nhìn độc đáo mới lạ hơn về phong cách biểu đạt.
Kỹ thuật khắc phá bản gỗ được thực hiện theo nguyên lý xúc bỏ bớt phần gỗ (dương bản) đã in màu lần trước để tạo phần tử in cho bản màu tiếp sau trên cùng một bản gỗ. Cụ thể hơn, sau khi in màu lần thứ nhất, vẫn trên ván gỗ đó ta khắc đi những phần cần thiết để khi in màu thứ hai thì màu đó không bị che mất bởi màu sau. In từ màu sáng đến trung gian đến màu tối đến bản nét là kết thúc. Bằng quá trình khắc dần như vậy, họa sỹ tranh in có thể thực heienj một tác phẩm khắc gỗ nhiều màu (trên 15 màu) mà không quá khó khăn và ít tốn kém. Qua ứng dụng công nghệ mới trong chế bản gỗ và in ấn theo kỹ thuât khắc phá, nhiều họa sỹ đã sáng tác những tác phẩm tranh khắc gỗ có hiệu quả thị giác đến mức tương đương ảnh chụp và có thể thể hiện được những nội dung và hình thức không đơn giản của nghệ thuật đương đại, những yếu tố mới của tranh khắc gỗ này nằm ở đường nét, bút pháp bay bổng, ở sự thâm diễn hình họa hay ở cách diễn tả không gian có màu sắc, chất liệu.
Ưu điểm của kỹ thuật này là tiết kiệm được ván in, tất cả các công đoạn in và khắc diễn ra trên cùng một bề mặt ván gỗ, số lượng bản in ra giấy phải nhiều, thường từ 15 bản in giấy trở lên, vì quá trình in là há bỏ dần, từ lớp màu nhạt đến màu đậm, in xong lượt màu này, họa sỹ lại khắc bỏ và tiếp tục lượt màu tiếp theo, cho đến khi hệ thống nét cuối cùng được hoàn tất. Vì thế, việc chỉnh sửa sai lầm khi in là không thể, nên việc tiên quyết là phải có nhiều bản in giấy, chỉ có vậy họa sỹ mới có nhiều cơ hội khắc phục những chỗ sai sót ở những bản in sau. Cách làm này đòi hỏi người làm tranh phải tính toán kỹ lưỡng các mảng màu mật độ nết khắc và sắc độ cho từng lượt màu in. Cũng vì tính chất ưu việt và tiết kiệm này, người họa sỹ không cần phải chọn loại gỗ tốt, gỗ công nghiệp là điều kiện tiên phong để in tranh khắc gỗ phá bản, vì khi in cần độ chính xác cao, các lượt màu phải được chồng khít lên nhau. Mỗi bản in đều được ghi thông tin bên dưới tác phẩm theo quy tắc của tranh in quốc tế theo trình tự đầu tiên là đánh số bản in, chất liệu, tên tác phẩm, tên tác giả, năm sáng tác tất cả được viết trên cùng một hàng.
Sau khi khắc xong, quá trình in tranh cũng là yếu tố quyết định thành công cho một tác phẩm in khắc gỗ. In tranh gỗ đen trắng đơn giản hơn với in tranh gỗ màu và in gỗ phá bản.
* Có 2 cách in: In thủ công bằng tay và in bằng máy in có trục lăn, mỗi cách in cho ra một hiệu quả khác nhau. “Dù nói tới tranh in gỗ là nhắc đến việc in ấn nhiều bản, nhưng xét về mặt nghệ thuật mỗi bản in ra lại là một bản gốc và cảm xúc của người họa sỹ trong quá trình in sẽ đem lại hiệu quả khác nhau trên từng bản in”.
Kỹ thuật khắc gỗ phá bản góp phần quan trong trong nền nghệ thuật đồ họa Việt Nam phát triển một cách nhanh chóng và thuận tiện. In gỗ phá bản được thực hiện theo nguyên lý xúc bỏ phần gỗ đã in màu lần trước để tạo phần tử in cho bản màu tiếp sau trên cùng một bản gỗ. Cụ thể hơn, sau khi in màu lần thứ nhất, vẫn trên ván gỗ đó ta khắc đi những phần cần thiết để khi in màu thứ hai thì màu đó không bị che mất bởi màu sau. Bằng quá trình khắc bỏ dần phần lồi (dương bản) như vậy họa sỹ tranh in có thể thực hiện một tác phẩm khắc gỗ nhiều màu (trên 15 màu) mà không quá khó khăn. Qua ứng dụng công nghệ mới trong chế bản gỗ và in ấn theo kỹ thuật khắc phá, nhiều họa sỹ đã sáng tác những tác phẩm tranh khắc gỗ có hiệu quả thị giác đến mức tương đương ảnh chụp, những yếu tố mới của tranh khắc gỗ này nằm ở đường nét, bút pháp, sự thâm diễn hình họa, diễn tả không gian, ánh sáng hay màu sắc, chất liệu… Với kỹ thuật khắc phá bản gỗ, người nghệ sỹ có thể điều chỉnh nét khắc một cách tùy ý, để diễn tả đúng chất và hình khối của các sự vật hay các chất liệu như vải, gỗ, quần áo, cỏ cây… Người nghệ sỹ trước tiên phải có một thời gian nghiên cứu sâu về cấu tạo cũng như kết cấu của vật thể, sau đó dùng yếu tố thâm diễn hình họa để thể hiện.
Để góp phần tạo nên các tác phẩm khắc gỗ phá bản, việc chọn chất liệu gỗ là điều kiện tiên quyết, nguyên vật liệu để làm nên tác phẩm in khắc gỗ bao gồm ván gỗ, giấy in, mực in , dao khắc… Gỗ thường được cắt dọc theo chiều dài của sợi (gỗ dài), các loại gỗ cứng như gỗ của cây lê, hồ đào, hay anh đào được dùng nhiều ở châu Âu, còn ở Việt Nam gỗ từ cây thị, lồng mức (tên gọi khác là thừng mực), hay gỗ mít rất được ưa chuộng dùng trong các bản in có nhiều chi tiết. Bề mặt gỗ phải được mài làm nhẵn hoàn toàn, thông thường gỗ được cắt thành một mảnh dày từ hai đến mười cen-ti-mét. Nhưng hiện nay, do nhu cầu và sử dụng các loại gỗ nói trên còn hạn chế, ít người dùng, nên đa phần họa sỹ tranh in đã sử dụng các loại gỗ nhân tạo ván ép gỗ công nghiệp, ván ép từ hỗn hợp bột gỗ, chủ yếu là dùng gỗ MDF.
Sự thay thế dần các loại gỗ tự nhiên bằng các loại gỗ nhân tạo như: gỗ ép, gỗ dán, cao su… trở nên phổ biến và hữu hiệu. Gỗ công nghiệp MDF là loại gỗ ép được sản xuất từ gỗ qua quá trình xử lý bằng cách liên kết các sợi gỗ bằng keo hoặc hóa chất tổng hợp có kích thước tiêu chuẩn 1,2 x 2,4m với độ dày từ 0,3cm đến 2cm, tiện sử dụng và giá thành rẻ. Sử dụng gỗ nhân tạo là điều kiện tiên quyết trong việc thể hiện một tranh khắc gỗ khuôn khổ lớn. Những đặc tính tranh khắc gỗ và thay đổi bề mặt chất liệu, kỹ thuật, ở tranh đen trắng, khắc gỗ màu hay khắc gỗ phá bản, các họa sỹ đã tận dụng và khai thác hết các tính chất của nét, hình, mảng trong tranh. Đối với nghệ thuật đồ họa tranh in, tác phẩm hoàn chỉnh phải tính công đoạn in và đòi hỏi khuôn khắc. Từ khuôn in, bố cục không có gì thay đổi, nhưng mỗi tờ tranh in ra có sự chênh nhau, dù không đáng kể, sắc độ đậm nhạt, độ no màu hay run cảm bề mặt, tất cả đều mang một tính lý thú riêng.
Về giấy và các bề mặt in tranh, ngày nay họa sỹ có nhiều điều kiện hơn nhờ quá trình mở cửa, hội nhập của đất nước và sự tiến bộ, cởi mở trong nhận thức về tác phẩm tranh in. Ngoài giấy dó, giấy điệp, nhiều loại giấy chuyên dụng đã được nhập khẩu. Với kỹ thuật sản xuất chuyên nghiệp, những loại giấy công nghiệp hay thủ công phục vụ in tranh có sự đa dạng về chủng loại, màu sắc và độ dày, độ dai khác nhau. Với đặc tính bền, dai, có độ bám mực cao và có nhiều kích thước khác nhau, giá thành vừa phải, các loại giấy như canson Pháp, fabrianno, arche…, giấy thủ công của Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật đã đáp ứng yêu cầu về chất lượng bản in khắc gỗ ngày càng cao.
Ngoài ra mực in là vật liệu quan trọng góp phần làm nên chất lượng của một tác phẩm khắc gỗ phá bản. Hiện nay, các loại mực in chuyên dùng cho in tranh khắc gỗ và mực in offset được nhập khẩu vào nước ta, mở ra nhiều cơ hội lựa chọn hơn cho họa sỹ sáng tác tranh khắc gỗ. “Mỗi loại mực in cho ra hiệu quả bề mặt bản in khác nhau, mực in có gốc tự nhiên cho cảm quan màu sắc bản in thắm, xốp, không bị bóng”.
Như vậy, chính nhờ vào chất liệu, kỹ thuật, qua phương tiện công nghiệp hiện đại hay những dụng cụ sử dụng thường nhật, dao khắc tinh tế, tranh khắc gỗ đã tạo được cho mình những hiệu quả thị giác mang tính ứng dụng cao, nó còn làm thay đổi căn bản trong quan niệm và cách đánh giá của giới chuyên môn, công chúng về thể loại đồ họa tranh in lâu đời nhất này.
Tranh khắc gỗ phá bản là dạng tranh nghệ thuật được tạo ra với việc sử dụng một số hình thức in đồ họa hiện đại và độc đáo. Cho dù thể hiện bằng chất liệu nào hoặc khắc gỗ phá bản thì điều quan trọng nhất đối với họa sỹ là họ luôn phải làm chủ được các yếu tố thị giác (đường nét, hình mảng, màu sắc…) cũng như những nguyên lý về bố cục. Thực tế là họa sỹ vẽ tranh dựa trên ý tưởng của mình.
Mục tiêu của họa sỹ là tạo ra tác phẩm có giá trị nghệ thuật dựa trên những ý tưởng của họ. Về bản chất, có thể nói trạnh khắc gỗ phá bản là một dạng của nghệ thuật đồ họa tranh in. Nó bao gồm các yếu tố thị giác: ánh sáng, không gian, màu sắc, độ tương phản… thông qua hình thức chuyển động của đường nét, màu sắc, hình mảng… truyền tải cảm xúc cũng như ý tưởng của họa sỹ đến người xem.
Ngày nay, phần lớn họa sỹ kết hợp nhiều kỹ thuật khắc khác nhau trong tranh khắc gỗ phá bản. Chính vì vậy mà trong một số trường hợp, rất khó có thể phân định rõ ràng ranh giới giữa tranh khắc gỗ phá bản và tranh hội họa giá vẽ trong một tác phẩm nghệ thuật.
3. Quy trình thực hiện kỹ thuật in khắc gỗ phá bản:
(Phần giải thích của họa sỹ Nguyễn Vũ Lâm, Giảng viên khoa Đồ họa, Trường Đại học Thành phố Hồ Chí Minh, theo lời mời và yêu cầu của họa sỹ Uyên Huy).
Bước 1: Khắc bỏ phần sáng nhất, sau đó in lượt màu đầu tiên, chú ý sắc độ giữa hai lớp màu phải được tách biệt, hai độ màu không quá gần nhau.
Bước 2: Tiếp tục quy trình của bước đầu tiên, khắc bỏ dần các lớp treo trình tự để thể hiện rõ các chi tiết của lần in trước, lớp màu sau phải đậm hơn lớp màu trước để diễn tả được sắc độ đậm nhật và không gian xa gần.
Bước 3: Sau khi khắc bỏ dần và in các thứ tự lớp màu từ nhạt đến đậm, cuối cùng là bản khắc nét để in màu đen diễn tả sắc độ đậm nhất của tác phẩm.
Bước 4: Tác phẩm hoàn chỉnh.
Một số tác phẩm khắc gỗ phá bản:
Ngày mùa – Chất liệu Khắc gỗ phá bản – Kích thước 45 x 92 cm – Năm 2017
Ký ức ngày mùa – Chất liệu Khắc gỗ phá bản – Kích thước 45 x 85 cm – Năm 2018
Biệt phố Làng Chài – Chất liệu Khắc gỗ phá bản – Kích thước Series 3 bức (55 x 83 cm, 55 x 96 cm, 55 x 93 cm) – Năm 2020.
- Nguồn: Theo Họa sỹ Nguyễn Vũ Lâm (Giảng viên Khoa Đồ họa trường Đại học Mỹ thuật TP. Hồ Chí Minh –
*Lưu ý: Toàn bộ nội dung bài viết được chúng tôi sưu tầm lại từ nhiều nguồn, có thể có sai sót một chút về nội dung và tác giả. Chúng tôi sưu tầm với mục đích dành cho các bạn sinh viên và người yêu nghệ thuật tìm hiểu và nghiên cứu. Chúng tôi không đăng bài để bán sách, bán nội dung hay bất cứ điều gì liên quan đến bài viết. Có những bài chúng tôi không tìm thấy tác giả, nếu tác giả nhìn thấy vui lòng liên hệ với chúng tôi để chỉnh sửa hoặc xóa bài viết (trường hợp tác giả không đồng ý). Người đọc nếu biết tên tác giả cũng xin vui lòng cung cấp cho chúng tôi để chúng tôi bổ sung lại. Trân trọng!
>>> Đề tài nông nghiệp trong tranh khắc gỗ Việt Nam (Phần 1)
>>> Học vẽ - Khắc gỗ
