Hình tượng con ngựa trong gốm Việt

Cùng với sự phát triển đa dạng phong phú của các loại hình nghệ thuật, gồ thủ công cũng đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống mỹ thuật xưa. Qua các giai đoạn lịch sử, gốm Việt đã ghi nhận những giá trị đặc sắc, mà trong đó các mô típ tạo hình về hình tượng ngựa cũng không kém phần sinh động. Những con ngựa trên gốm Việt dường như cho thấy một khả năng hội họa cũng như một tinh thần Việt đầy tính bay bổng.

Tác phẩm vẽ ngựa sớm nhất được biết đến trên gốm Việt hiện nay trong kho tàng di sản có lẽ là chiếc thạp gốm hoa nâu có niên đại thế kỷ XIV. Trên thân thạp này, nghệ nhân gốm thời Trần đã khắc họa một trường cảnh sinh động, một người đội mũ quan cưỡi ngựa với cường điệu khoan thai nhưng toát lên vẻ uy nghi, phía sau là những nhân vật theo hầu, người mang vác, người gánh lương thực; đi trước là kẻ dắt ngựa, thân hình khúm núm, thể hiện rõ thân phận của một đầy tớ trung thành. Đây là một trong số rất ít những tác phẩm gốm hoa nâu sớm còn lại diễn tả trọn vẹn một trường cảnh có tính tự sự. Cách hiểu phổ biến cho rằng đó là cảnh vinh quy bái tổ của một trạng nguyên. Tuy nhiên, cũng có thể nhìn nhận hình ảnh này như cảnh một vị quan đang trên đường công cán, phản ánh sinh hoạt chính trị, xã hội đương thời hơn là một nghi lễ mang tính biểu trưng thuần túy.

Thạp gốm hoa nâu thời Trần thế kỷ XIV – Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Điểm đặc sắc của nghệ thuật gốm hoa nâu thời Trần đó là các nghệ nhân vẽ gốm thường diễn tả các hình ảnh đầy tính tự nhiên, hầu như không có một khuôn thước. Các nét vẽ thường kèm theo các nét khắc chìm xuống gốm tạo nên độ đọng men trên các chi tiết. Lỗi thức chia không gian một cách khái quát trên bề mặt gốm của các loại hình, thạp để tạo nên những băng trang trí là một đặc trưng của nghệ thuật thời Trần . Trên các dải băng đó các hình ảnh được vẽ lặp lại nhưng không chau chuốt, thiên nhiều về tính hội họa lưu giữ dấu ấn của cảm xúc nhiều hơn đạt đến độ tỉ mỉ. Hình ảnh vị quan cưỡi ngựa kể trên là một điển hình. Tinh thần này cũng được bắt gặp trong bức vẽ ngựa phi trên một chiếc thạp hoa nâu khác.

Đây cũng là chiếc thạp đặc sắc hiếm thấy trong nghệ thuật Đại Việt. Con ngựa được thắng yên cương đang sải những bước chân dài trước và sau đồng nhịp cho thấy tốc độ phi như bay của nó. Phía trước phía sau của con vật là những đụn mây và màu nâu đậm như được nổi bật hơn nữa trên nền men trắng khiến cho con vật như đang bay trên những tầng trời. Điều đó càng cho thấy sự đặc biệt của những tác phẩm này, bởi trong suốt tiến trình mỹ thuật truyền thống, nghệ sỹ Việt dường như quan tâm nhiều hơn tới trạng thái tĩnh. Đặc điểm ấy gắn liền với tư duy thẩm mỹ của cư dân nông nghiệp vùng châu thổ, nơi các linh vật như ngựa, voi, hổ... thường được thể hiện hiền hòa, đứng song hàng cùng quan văn, quan võ hai bên thần đạo trong các lăng tẩm của vua chúa và quan lại từ thời Lê Sơ cho đến triều Nguyễn.

Hình ngựa trên thạp gốm hoa nâu thế kỷ XIV

Những đồ gốm Lê Sơ, Mạc trang trí hình tượng ngựa chủ yếu thuộc dòng gốm hoa lam và gốm hoa làm kết hợp vẽ nhiều màu trên men qua lần nung thứ hai gọi là gốm tham thái. Ở dòng gốm hoa lam, có thể kể đến các loại hình đồ gia dụng như ang, đĩa, bình và hũ nhỏ.

Ang gốm hoa lam thời Lê Sơ – Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Tiêu biểu là chiếc ang gốm nhỏ hoa lam thời Lê Sơ, thuộc sưu tập những tác phẩm xuất khẩu từ tàu cổ Cù Lao Chàm, hiện lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Chiếc ang có dáng hình cầu, với lối thức trang trí khá chúc chiết chia làm ba phần. Phần gần miệng ang là một băng ngang trang trí các họa tiết mây như ý đều đặn, phía chân vẽ băng cánh sen kép, bên trong có dải mây xoắn. Phần giữa thân là đồ án trang trí hình ngựa có cánh bằng men xanh cobalt cùng các cụm mây hình khánh. Với nét vẽ khá khoáng đạt, hình tượng con ngựa với đầy đủ các đặc điểm như bờm, đuôi thân mình thanh thoát. Đặc biệt, con ngựa này có thêm một đôi cánh mọc ra từ phần ức trước chân của con vật. So với hầu hết các đò án ngựa có cánh mà chúng ta đã từng nhắc đến thì con Thiên mã này có phần đặc biệt hơn. Xét về niên đại thì bức vẽ Thiên mã này có thể xem là bức vẽ sớm nhất. Chiếc cánh trên mình con ngựa ở đây không được vẽ theo lối cánh phượng rất phổ biến trong hình tượng những con ngựa có cánh sau này, mà được vẽ theo lối kết cấu cánh dơi. Một số nhà nghiên cứu cho rằng hình thức ngựa bay này ít nhiều là vẽ đặt hàng của phương Tây, nên hình tượng này có sự giao thoa với văn hóa phương Tây.

Bình gốm vẽ ngựa có cánh thời Lê Sơ, thế kỷ XV

Trên một chiếc bình gốm hoa lam miệng và chân bình trang trí hình cánh sen, phần trung tâm của bình là con ngựa bay trong mây. Con ngựa này tạo hình khá giống với con Thiên mã ở chiếc ang nhỏ kể trên. Thân mình con vật có những đốm hoa. Theo nhà nghiên cứu Hồ Xuân Tịnh các nghệ sỹ dân gian đã thể hiện con ngựa này gần giống với con ngựa bay Pegasus trong thần thoại Hy Lạp. Phần đầu ngựa thể hiện hơi dữ dằn. Do đó, giả thuyết về việc gốm Việt xuất khẩu giai đoạn này đã có sự đặt hàng của phương Tây cũng có thể là có căn cứ.

Trường hợp tiếp là chiếc đĩa gốm hoa làm thuộc sưu tập Nguyễn Văn Dòng (TP. HCM). Đĩa cao 10.5 cm, đường kính miệng 43.7cm, có cùng nguồn gốc từ con tàu đắm cổ Cù Lao Chàm. Đĩa có vành miệng loe ngang, vành miệng có rãnh hình lòng máng. Hình tượng con ngựa ở đây có đôi cánh xòe rộng, đầu ngoảnh về phía sau. Bốn chân ngựa đạp trong mây ung dung thư thái. Đôi cánh này và hình dáng con ngựa có vẻ như mang màu sắc ảnh hưởng phương Tây nhất so với những hình tượng ta vừa kể đến. Mặc dầu xung quanh chú ngựa có cánh, các dải mây hình khánh vẫn theo lối quen thuộc của mỹ thuật Việt. Bao quanh lòng đĩa vẽ dây hoa sen nét đơn tạo nên một mạng lưới trang trí cầu kỳ.

Đĩa gốm vẽ ngựa có cánh kiểu phương Tây, sưu tập của Nguyễn Văn Dòng

Thời Lê Sơ, ngoài hình tượng ngựa có cánh kiểu dơi kể trên thì chiếc đĩa gốm hoa lam vẽ dạng men tam thái – gốm cổ Chu Đậu, cũng có một con Thiên mã được vẽ khá phóng khoáng. Đôi chân của chúng sải rộng bay trên những cụm mây lửa và mây hình khánh. Tuy nhiên, cánh của con vật này được khắc họa theo lối mây lửa nhiều hơn là chiếc cánh dơi. Theo Bezacier, hình tượng con ngựa với cánh lửa kiểu này là dạng con Hải mã. Khoảng thế kỷ XVII thì tượng những con ngựa có cánh hình đao lửa này mới thấy khắc họa trên sóng nước, còn con ngựa trên chiếc đĩa này vẫn là ngựa bay trên tầng trời. Như vậy, ý nghĩa tượng trưng của chúng vẫn là ánh sáng thiên giới nhiều hơn là ngựa biển.

Dưới thời Mạc, thế kỷ XVI, tuy không còn thấy hình tượng Thiên Mã trên loại đồ gốm xuất khẩu nữa nhưng lại thấy xuất hiện trên loại hình đồ gốm thờ và loại gạch chữ nhật trang trí kiến trúc. Đại diện là chiếc lư hương gốm hoa lam thuộc sưu tập gốm của Bảo tàng Nam Định. Đây là loại lư gốm có minh văn, ghi chép về nghệ nhân Đỗ Xuân Vy, ở xã Bát Tràng, Gia Lâm tạo tác niên hiệu Hưng Trị năm thứ 3 (1590). Trên chiếc lư này cũng có hình con ngựa có cánh theo dạng họa tiết khắc nổi, nét chìm với men da lươn dán trên bầu giữa của chiếc lư. Đây cũng là đặc trưng tạo hình của gốm thời Mạc. Hình tượng này có nhiều nét tương đồng với các trang trí trên gạch đất nung.

Đĩa gốm tam thái thời Lê Sơ thế kỷ XV

Sang đến thời Lê Trung Hưng, hình tượng Thiên mã – ngựa bay ta lại lần nữa bắt gặp trên chiếc đĩa gốm hoa lam kích thước lớn men tam thái. Đĩa có vành miệng loe ngang có tạo hình dạng hoa sen. Giữa lòng đĩa vẽ hình tượng ngựa có cánh với tư thế đặc biệt: đầu ngẩng cao, mõm ngựa chạm hờ vào một cụm mây hình khánh có điểm sắc vàng. Hai cánh ngựa cũng có dạng cánh dơi nhiều hơn cánh phượng, nhưng không có sống của cánh như hình ngựa trên chiếc ang đời Lê Sơ. Đuôi ngựa uốn cong, bốn chân trong trạng thái co mình bay lên, đạp lên những dải mây hình khánh. Thành trong và lòng đĩa là các băng cánh sen kép và hoa sen dây đặc trưng lối trang trí thời Lê Trung Hưng.

Như vậy, có thể thấy rằng hình tượng ngựa có cánh trong mỹ thuật cổ Việt Nam đã trở thành một hình tượng mang những lớp nghĩa biểu trưng và tôn giáo nhất định. Chúng không nằm ngaoif quan niệm vè sự kết hợp sức mạnh của những loài vật khác nhau vào trong cùng một biểu tượng để linh hóa con vật hay biểu tượng đó lên cao hơn nữa trong giá trị tinh thần mà chúng mang chở. Con ngựa vừa là giống vật có thể phi xuyên thời gian, không gian, lại vừa có cánh bay trên không trung, đã tạo nên hình tượng Thiên mã – ngựa trời thuộc cõi giới bên trên. Điều này cũng ít nhiều tương đồng với hình tượng ngựa trong văn hóa Ấn Độ, Trung Quốc và phương Tây. Tuy nhiên, ở những ngữ cảnh khác nhau, chúng lại tạo nên những giai tầng khác nhau trong tâm thức dân gian. Ngoài ra vào thế kỷ XV, khi gốm Việt đã xuất khẩu sang Trung Đông còn là một minh chứng sinh động cho sự giao lưu kinh tế - văn hóa rộng mở giữa Việt Nam và thế giới cách đây hơn 500 năm. Phải chăng, từ những sự giao lưa văn hóa sớm này mà hình tượng con ngựa lại như được tiếp thêm những giá trị và tính biểu trưng của hình tượng để tạo nên những giao hòa mới. Từ thời Mạc trở đi, hình tượng con ngựa có cánh đã trở thành một hình ảnh thiên mã sống động nhất trong hệ thống các biểu tượng ngựa. Cùng với sự chuyển biến của hình tượng này thì hình tuonwgj long mã cũng bắt đầu xuất hiện để góp vào hệ thống hình tượng biểu tượng của mỹ thuật Việt một sự phong phú mới, đậm tinh thần và bản sắc Việt giữa những dòng chảy văn hóa mỹ thuật thế giới và khu vực

Ngựa có cánh trên đĩa vẽ tam thái thời Lê Trung Hưng, thế kỷ XVII

- Nguồn: Theo sách “Tạo hình Ngựa trong Mỹ thuật Việt”
 của PGS.TS. Trang Thanh Hiền (Chủ biên) cùng PGS.TS Quách Thị Ngọc An – KTS. Hoàng Anh Đức -

*Lưu ý: Toàn bộ nội dung bài viết được chúng tôi sưu tầm lại từ nhiều nguồn, có thể có sai sót một chút về nội dung và tác giả. Chúng tôi sưu tầm với mục đích dành cho các bạn sinh viên và người yêu nghệ thuật tìm hiểu và nghiên cứu. Chúng tôi không đăng bài để bán sách, bán nội dung hay bất cứ điều gì liên quan đến bài viết. Có những bài chúng tôi không tìm thấy tác giả, nếu tác giả nhìn thấy vui lòng liên hệ với chúng tôi để chỉnh sửa hoặc xóa bài viết (trường hợp tác giả không đồng ý).  Người đọc nếu biết tên tác giả cũng xin vui lòng cung cấp cho chúng tôi để chúng tôi bổ sung lại. Trân trọng!

>>> Giải phẫu cơ thể loài ngựa

>>> Hình tượng con ngựa trong nghệ thuật Điêu khắc đá

>>> Đề tài hình tượng trong hội hoạ