Phương pháp Thiết kế & Các loại lịch

I. Phần mở đầu:

Thời gian là khái niệm rất trừu tượng, khó có thể đo lường. Để tính toán, sử dụng, quản lý, tiên liệu được thời gian được người ta dựa vào sự vận hành của Mặt Trời, Mặt Trăng, Ngày Đêm, Bốn Mùa, Tứ Quý, Chu Kỳ Sinh Lão Bệnh Tử, Vòng Luân Hồi để tính tuổi thọ, sự hiện hữu của vạn vật.

Trong thiên nhiên có Bốn Mùa, Tứ Quý. Mỗi mùa cây cối, vạn vật có sự phát triển sinh, diệt khác nhau. Những kinh nghiệm nhờ vào quan sát, thống kê bằng sự trải nghiệm đã giúp cho loài người dự đoán, tiên liệu để đối phó, phòng tránh những biến cố từ thiên nhiên đưa tới.

Dưới góc độ tôn giáo, tâm linh thì việc tính toán hoặc dự kiến những thời khắc có thể liên hệ, nguyện cầu, lắng nghe lời dạy từ Thượng Đế... Thí dụ việc nhìn trời mây để đoán thời tiết, khí hậu...

Kinh nghiệm về nhìn độ bay cao của chuồn chuồn để dự báo mưa nắng, nhìn sự di chuyển của kiến để tiên đoán sự biến đổi của khí hậu..

Việc sáng chế ra đồng hồ cát để đo thời gian. Sự quan sát bóng đổ của mặt trời trên chiếc cọc được cắm dưới đất để đánh dấu, phân chia giờ khắc.

Lịch là một công cụ để theo dõi, quản lý thời gian. Sự ra đời của lịch là một bước ngoặt quan trọng của nền văn minh nhân loại. Và việc sáng tạo nên những mẫu lịch đẹp là một nghệ thuật.

II. Định nghĩa Lịch là gì?

Lịch là một công cụ mà loài người sáng tạo ra để tự tính toán theo dõi dòng chảy của thời gian trong ngày, tháng, năm, thập kỷ, thiên niên kỷ. Nó gắn liền với những khoa học về thiên ăn, thời tiết, khí hậu, kinh nghiệm của loài người về sự xoay chuyển của vũ trụ... Trong đó gián tiếp ghi nhận những đặc điểm về thời gian, thời tiết, để mọi người tiên liệu, cho việc giao thông vận tải, cưới xin, hậu sự, xây dựng quân sự, canh tác, trồng trọt, bảo vệ mùa màng sản phẩm lao động của mình.

III. Khai niệm lịch sử về ra đời của lịch:

Từ 4.000 năm trước Công Nguyên, tổ tiên loài người đã đếm ngày tháng bằng cách nhìn mặt trăng rồi khắ vào xương, nhìn, quan sát, đánh dấu bóng đổ của Mặt Trời... Ý tưởng về lịch, phương tiện tính thời gian ra đời từ đó...

Việc tính toán để ghi Lịch của Hy Lạp cổ thì dựa vào đường Hoàng Đạo (đường đi của Trái đất xoay quanh Mặt Trời). Còn lịch Trung Quốc thì dựa vào đường Xích Đạo.

Theo sử ghi thì ở Trung Quốc thì lịch được biết sớm nhất từ đời nhà Tần và lúc này sự tính toán của họ dựa vào các Mùa trong năm và các tuần trăng. Một trong hai phương pháp của người Trung Quốc hồi ấy để tính ra loại lịch là thêm vào 01 tháng phụ có 29 hay 30 ngày. Họ gọi đó là tháng thứ 13, được bố trí vào cuối năm có 12 tháng.

Vào thời Trung Cổ, lịch là các bản chép tay ghi mốc thời gian cố định chỉ dành riêng cho tầng lớp tăng lữ và bạc thức giả dùng để biết ngày giờ cầu nguyện Thượng Đế. Trên thế giới có mấy loại Lịch chính: Lịch Hindum, Lịch Hồi giáo, Lịch Trung Quốc và Lịch Gregory (đây là hệ thống Lịch do Đức Giáo Hoàng Gregory (1502 – 1585).

Vào thế kỷ thứ 16, lúc ngành in phát triển thì lịch theo năm bắt đầu được sử dụng phổ biến thường ngày. Từ giai đoạn này, hình thức của niên lịch đã thay đổi từng năm chức không bất di bất dịch như trước. Lịch cũng trở thành phương tiện để tuyên truyền chính trị hay để quảng cáo.

Thế kỷ thứ 17, lịch treo tường ra đời. Khái niệm thời gian luân chuyển theo chu kỳ đã tồn tại từ thời cổ đại được thay bằng khái niệm thời gian trôi qua không người đã biết dùng lịch. Lịch ghi theo ngày, tháng, cung cấp những thông tin về thời tiết, khí hậu, ngày, giờ tốt, xấu...

Hiện nay, lịch là vật dụng cần thiết suốt 365 ngày, trong suốt năm đối với mọi người. Hình ảnh dùng để trang trí trên lịch cũng được quan tâm với muôn hình vạn trạng, nhiều loại hình ảnh của nhiều lĩnh vực: phonng cảnh, sinh họat sản xuất, thiên nhiên muôn loài, các danh nhân, sự kiện văn hóa, lịch sử, thể thao, tranh ảnh nghệ thuật, những sự kiện khoa học và vô số lĩnh vực khác nữa.

Hiện tại, trên thế giới có khoảng 102 loại lịch được biết đến và môn Thiết kế Lịch cũng được đưa vào chương trình giảng dạy của Khoa Thiết kế đồ họa ở các trường dạy về Mỹ thuật Ứng dụng...

IV. Sự phân chia các loại lịch:

Chúng ta có thể thấy khái quát sự phân loại các loại Lịch dựa trên các quan điểm như sau:

Phân chia theo Tây Lịch và Dương lịch, cách phân chia được tính theo sự vận hành của Mặt Trời (Tây Lịch), Mặt Trăng (Âm Lịch). Các dân tộc ở Đông Phương thường theo Âm Lịch. Còn Tây Phương thì theo Tây Lịch. Theo Âm Lịch thì 3 năm sẽ có một tháng nhuận, còn Tây Phương thì 3 năm chỉ có một Ngày Nhuận, tính bù vào Tháng Hai. Phân chia theo Tôn Giáo: Mỗi tô giáo có quan niệm về vũ trụ, Thượng Đế, mối quan hệ giữa con người với các thần linh, Thượng Đế khác nhau. Do đó, Lịch là một phương tiện để phân chia, tính toán, sử dụng thời gian theo nhu cầu tâm linh. Lời răn dạy của Thần Linh.

Hiện nay, trên thế giới có mấy loại Lịch như sau: Lịch của Thiên Chúa Giáo, của Ấn Độ Giáo, của Hồi Giáo, của Phật Giáo...

A. Phân chia theo hình thức, công năng:

- Lịch treo tường, Lịch tờ theo tháng, Lịch block theo ngày (Lịch Tam Tông Miếu, ghi rõ các ngày, giờ, tốt, xấu...).

- Lịch để bàn, Lịch Agenda như sổ tay, Lịch Amanas ghi chú nhiều vấn đề... Lịch thẻ (mỗi ngày một thẻ), của một số dân tộc ở vùng cao Việt Bắc... Lịch gắn vào quà tặng, sản phẩm (ly, lọ, quạt...).

- Lịch bỏ túi.

B. Phân chia lịch theo đề tài:

- Lịch với các tác phẩm mỹ thuật: Tranh, tượng Lịch chân dung;

- Lịch danh thắng;

- Lịch cảnh sinh họat sản xuất, theo chuyên ngành...

- Lịch thời trang;

- Lịch hình ảnh động vật: Chó, mèo, ngựa...

- Lịch về hoa, trái, côn trùng, hải sản...

V. Cấu trúc Lịch:

Có 3 loại Lịch thông dụng được thiết kế theo các dạng cấu trúc như sau:

A. Các dạng cấu trúc của lịch treo tường:

1. Lịch treo tường có hình ảnh & bộ số trình bày trên mặt phẳng lớn.

Lịch treo tường loại này có nhiều kích cỡ, ngang, dọc, vuông vắn hay tạo dáng riêng thường có các loại:

- Loại 7 tờ (1 bìa + 6 tờ, mỗi tờ ghi 2 tháng);

- Loại 5 tờ (1 bìa + 4 tờ, mỗi tờ ghi 3 tháng). Loại 1 tờ ghi cả 12 tháng (không có bìa).

Trên mỗi tờ có hình, tranh ảnh, bộ số cho tháng, ghi thứ tự ngày, tháng (dương lịch và âm lịch), số năm, năm theo hệ thống Can, Chi, lời chúc, địa chỉ đơn vị sản xuất. Thông thường thì Lịch treo tường có 2 loại:

- Loại chủ yếu dùng để trang trí, có cách thiết kế đẹp, nhưng không cần quan tâm nhiều đến độ hiển thị thật rõ của bộ số.

- Loại vừa bảo đảm yêu cầu trang trí và sử dụng cho việc coi ngày, tháng...

Bìa lịch thường ít có hình, chủ yếu sử dụng mảng màu nền màu để trang trí. Thường thì màu sắc của hình lịch gắn với màu đặc trưng, vui tươi, nhẹ nhàng. Nội dung chữ thường Calendar... tên năm Âm lịch (Ất Dậu, Bính Tuất, Đinh Hợi...) số năm dương lịch (2004, 2005...), Lời chúc năm mới, tên, địa chỉ đơn vị có lịch...

a. Cách bố trí bộ số và tranh ảnh trong lịch treo tường: Thông thường thì không gian dành cho bộ số và tranh ảnh được thiết kế tách biệt ra. Nhưng cũng có trường hợp bộ số in chồng ngay lên tranh. Dĩ nhiên là không che khuất những phần quan trọng. Bộ số có thể sắp theo hàng dọc, ngang hay uốn lượn theo hình ảnh mà vẫn bảo đảm khả năng nhìn thấy rõ ràng.

b. Các loại hình ảnh được dùng để trang trí: Hình ảnh được sử dụng để trình bày trong lịch treo tường có thể là ảnh chụp với nhiều nội dung, tranh đủ loại, đủ các chất liệu, hình ảnh chuyển thành ngôn ngữ mảng đồ họa...

2. Lịch block treo tường:

Sở dĩ gọi là “lịch Block” bởi vì các số ghi ngày, tháng được in trên từng tờ giấy mỏng rời có kích thước: lớn (cỡ 20cm x 30cm), vừa (cỡ 13cm x 20cm), loại thông thường (cỡ 9cm x 13cm), nhỏ (cỡ 7cm x 10cm) dán chồng lớp theo thứ tự từ trên xuống, kể từ ngày đầu tháng Giêng Dương lịch đến cuối tháng Mười Hai Dương lịch thành một khối (Block) gọi là Block lịch.

Như vậy, số lượng tờ giấy ghi ngày, tháng (Âm lịch lẫn Dương lịch) là 365 tờ, tương ứng với số ngày trong năm (365 ngày, nếu năm nhuận thì thêm 01 ngày = 366 tờ) trên ghi số ngày theo Dương lịch, dưới ghi số ngày theo âm lịch.

“Block lịch được dàn trên một cái nền phẳng. Nền để dán Block lịch có thể bằng giấy cứng, carton, gỗ, nhựa... Trên nền này có thể được thực hiện, in, vẽ các hình ảnh. Và Block lịch sẽ được gán vào trung tâm, phía dưới nền lịch. Phía mí trên của nền, ngay chính giữa có lỗ để treo, móc trên tường, theo vị trí mà người sử dụng muốn.

Trên từng tờ lịch của mỗi ngày của block lịch thường ghi số năm, tên năm Âm lịch, thời tiết, khí hậu, lời chúc, danh ngôn, họa tiết trang trí. Còn trên nền lịch thì có ghi địa chỉ của đơn vị trực tiếp đứng tên phát hành lịch. Có ghi tên, logo rõ ràng.

3. Lịch để bàn:

Sở dĩ gọi là lịch để bàn bởi vì nó là loại lịch nhỏ được người sử dụng bày trên bàn làm việc để tiện theo dõi được ngày tháng. Lịch để bàn thường có 03 dạng:

a. Lịch tháng thu nhỏ: Mỗi tờ lịch ghi số ngày của 1 hay 2 tháng.

b. Lịch tuần: Mỗi tờ lịch ghi số ngày trong 1 tuần.

c. Lịch ngày: Mỗi tờ lịch là một ngày (tây lịch + âm lịch) và khoảng giấy trắng để ghi chú. Thường thì lịch ngày ít có thậm chí không có tranh ảnh trang trí, mà chỉ có lịch tháng hay tuần thì có trang trí bằng tranh ảnh...

Toàn bộ các tờ lịch được liên kết, lắp đặt theo các dạng hình khối có thể vững chãi không lệch, đổ khi di chuyển, xô đẩy (do giấy tờ, sách báo đun đẩy).

Ngày nay các công ty, xí nghiệp thực hiện lịch treo tường hay lịch để bàn làm quà tặng với mục đích quảng cáo các sản phẩm cụ thể hay thương hiệu chung của công ty, đơn vị.

Cho nên họ hay nhờ các nhà thiết kế sản phẩm tạo dạng hình khối của lịch để bàn rất đa dạng, phong phú; thậm chí có ý tưởng vô cùng độc đáo, có thể xoay chuyển, lồng ghép với một sản phẩm khác có công năng phục vụ cho công việc của bàn giấy như: Đèn bàn, đồ cắm viết...

Về kích thước thì loại lịch này thường có kích thước khoảng ½ tờ giấy A4 (để nằm ngang, thường dành cho lịch tháng hay tuần), ¼ hay 1/8 tờ giấy A4, dành cho lịch ngày.

Ghi chú: Về lĩnh vực nghệ thuật thiết kế lịch, người ta thường quan tâm đến lịch treo tường và lịch để bàn dạng tháng và tuần.

VI. Phương pháp Thiết kế Lịch treo tường:

A. Thiết kế Lịch treo tường là gì?

Thiết kế Lịch là quá trình nghiên cứu, sưu tầm thông tin về: Công ty, đơn vị phát hành lịch các dạng thông tin chuyển tải trên lịch; các đặc điểm của đối tượng tiếp nhận, để từ đó xác định rõ nội dung ý tưởng cần chuyển tải trên lịch (theo từng năm) mà vẽ mẫu, chọn lựa hình thức thể hiện; cuối cùng thiết kế ra một mẫu lịch hoàn chỉnh nhất theo yêu cầu, mang mẫu thiết kế này sang nhà in để họ chụp phim, chế bản, in ấn ra thành mẫu lịch thật và đưa vào phát hành, sử dụng.

Do vậy trước khi bắt tay vào thiết kế, nhà thiết kế cần phải xác định cho được các thông tin như sau:

B. Thể loại và hình thức, lĩnh vực cần chuyển tải trên lịch:

a. Loại lịch gì: Lịch treo tường, hay để bàn, lịch treo tường để trang trí là chính hay bảo đảm đầy đủ cả hai mặt, công năng và thẩm mỹ.

b. Loại thông tin cần chuyển tải: Lịch mỹ thuật (hội họa, điêu khắc, thủ công, dân gian...) hay phong cảnh; thời trang hay thể thao; cảnh sinh họat hay chân dung; giới thiệu phẩm hay danh thắng...

c. Kích thước, số tờ: Kích thước thế nào, dọc hay ngang, một tờ giấy 79cm x 109cm có thể chia được bao nhiêu tờ lịch? Số tờ Block? (kể cả bìa, lịch 7 tờ hay 5 tờ, lịch treo tường loại 365 tờ).

d. Kỹ thuật đóng ghép:

- Lịch treo tường, đóng, ghép bằng lò xo hay nẹp kim loại?

- Lịch để bàn ghép lò xo hay đóng đinh. Loại có ván hậu hay ghép vào sản phẩm cụ thể (chất liệu ván hậu);

- Lịch tạo dáng đặc biệt hay chân phương, kiểu dáng, kết cấu nào?

e. Cấu trúc, mối quan hệ giữa hình ảnh và chữ số:

Số tách ra khỏi hình hay in chồng lên nhau? Hình in tràn trang hay in trong khung. Số xếp thành cụm hay theo dãy (ngang, dọc, xoay theo hình).

f. Chất lượng thông tin:

Toàn bộ thông tin hình ảnh xấu hay tốt? Có đầy đủ, sắc nét, màu sắc trong trẻo, kỹ thuật chụp ảnh tốt? Nếu không tốt thì phải bố trí, chụp lại.

Thông tin văn tự có đầy đủ, rõ ràng, đúng cú pháp có được phép tinh lọc thông tin. Trong thông tin ảnh, cái nào cần nhấn mạnh, phần nào có thể xử lý vừa phải. Chất lượng, định lượng giấy dùng để in lịch: loại giấy, giấy dày hay mỏng (trọng lượng một tờ giấy), láng hay mịn Giấy láng bóng hay mịn.

h. Đối tượng tiếp nhận sản phẩm lịch: Họ thuộc giới tính, lứa tuổi nào, tôn giáo, chủng tộc. Thành phần xã hội, ngành nghề. Thị hiếu thẩm mỹ, túi tiền (nếu là lịch kinh doanh, không phải để tặng).

C. Quy trình thiết kế: Để thiết kế nên một lịch treo tường chúng ta phải trải qua các giai đoạn sau đây:

- Xác định thể loại, đề tài, kích thước, số tờ, số trang, đối tượng tiếp nhận.

- Nghiên cứu, sưu tầm, nắm bắt hoặc tự thể hiện các thông tin về hình ảnh, tranh ảnh, cả bộ số đúng với năm sử dụng.

- Lọc lựa, tuyển chọn thông tin, bổ sung, thực hiện lại những thông tin còn thiếu.

- Xác định ý tưởng thiết kế, phong cách, hình thức, kỹ thuật thể hiện.

- Bắt tay thực hiện các bộ phác thảo chì. Tỷ lệ tương xứng, chiều dài nhất của phác thảo (dọc hay ngang) là 10cm.

- Chọn lọc bộ phác thảo có bố cục tốt nhất để thể hiện bằng màu. Thực hiện ít nhất 04 bộ phác thảo màu.

- Chọn bộ phác thảo tốt nhất để thể hiện.

- Thể hiện thành mẫu lịch màu có kích thước bằng ¼ kích thước thật. Sửa chữa hình ảnh, bộ số, ngày tháng, hình nền (nếu có).

- In ra mẫu hoàn chỉnh kích thước ¼ để kiểm tra.

- In thành maquette lịch hoàn chỉnh, kế đó màng sang nhà in để tiến hành tách phim chế bản và in ấn, đóng xén, ra lịch thật.

VII. Các tiêu chí để đánh giá chất lượng bộ lịch:

Thiết kế lịch treo tường thông qua quá trình nghiên cứu thể hiện một cách nghiêm túc dựa trên các yêu cầu về thông tin, công năng và thẩm mỹ. Do đó, để đánh giá nó, chúng ta cũng dựa vào các tiêu chí cơ bản như sau:

- Ý tưởng thiết kế về nội dung và hình thức, kiểu dáng độc đáo, mang tính sáng tạo, không rập khuôn, sao chép những mẫu có trước.

- Kiểu dáng, hình thức, mang tính khả thi về kỹ thuật và kinh tế, khả năng hình tượng hóa, cách bố cục thích hợp với tinh thần, nội dung.

- Chứa đựng đầy đủ các thông tin về chữ, số và có thể đọc, thấy dễ dàng.

- Mang tính thẩm mỹ cao: Tương quan tỷ lệ hợp lý giữa các chiều, kiểu dáng, kết cấu, bố cục hài hoà giữa các yếu tố: hình, nền, các khoảng trống dành cho chữ, bộ số so với phần dành cho hình cách sử dụng kiểu chữ số giản dị, đẹp, dễ đọc, màu sắc, chất liệu, chất lượng hình ảnh rõ ràng, trong trẻo, không mù mờ, bể hạt, cách xử lý ảnh tốt...

- Kỹ thuật thể hiện tốt, có độ hoàn thiện cao.

VIII. Kết luận:

Lịch là một phương tiện thông tin thị giác, nó có thể chuyển tải các yêu cầu về tuyên truyền chính trị, thể hiện trình độ văn hóa quảng cáo, mỹ thuật.

Lịch là một công cụ không thể thiếu trong mọi gia đình, cơ quan, đơn vị...

Thiết kế lịch là một nghệ thuật. Nó là một môn học trong chương trình đào tạo các nhà thiết kế đồ họa.

Thiết kế lịch phải dựa vào các tiêu chí nhằm bảo đảm tính công năng và thẩm mỹ.

Một bộ lịch đẹp góp phần làm tính thẩm mỹ cho nội thất, làm tăng tính văn hóa cho môi trường sống, tăng sự tự tin trong giao tiếp.

Hình ảnh và Thiết kế Lịch treo tường của sinh viên Khoa Mỹ thuật Ứng dụng
trường Đại học TP. Hồ Chí Minh do Thầy Uyên Huy hướng dẫn

- Nguồn: Theo sách “Nhận diện Nghệ thuật Đồ hoạ”
 của Họa sỹ Uyên Huy (Huỳnh Văn Mười)-

*Lưu ý: Toàn bộ nội dung bài viết được chúng tôi sưu tầm lại từ nhiều nguồn, có thể có sai sót một chút về nội dung và tác giả. Chúng tôi sưu tầm với mục đích dành cho các bạn sinh viên và người yêu nghệ thuật tìm hiểu và nghiên cứu. Chúng tôi không đăng bài để bán sách, bán nội dung hay bất cứ điều gì liên quan đến bài viết. Có những bài chúng tôi không tìm thấy tác giả, nếu tác giả nhìn thấy vui lòng liên hệ với chúng tôi để chỉnh sửa hoặc xóa bài viết (trường hợp tác giả không đồng ý).  Người đọc nếu biết tên tác giả cũng xin vui lòng cung cấp cho chúng tôi để chúng tôi bổ sung lại. Trân trọng!