VÀI NÉT VỀ NGHỆ THUẬT ĐỒ HỌA

TRONG GIAI ĐOẠN HỘI NHẬP HIỆN NAY

         Ở nước ta, khái niệm đồ họa bao gồm đồ họa tạo hình và đồ họa ứng dụng. Đồ họa tạo hình là các thể loại tranh khắc, tranh được in trực tiếp qua bàn tay của họa sĩ. Đồ họa ứng dụng hầu hết là các tác phẩm mỹ thuật được in ấn hàng loạt bằng quy trình công nghiệp, nhằm ứng dụng một cách phổ cập vào đời sống, như các thể loại tranh minh họa, biếm họa, tranh cổ động chính trị - xã hội, trình bày sách, tem thư, thiết kế logo, bao bì, nhãn hiệu...

        Sự trưởng thành về số lượng họa sĩ đồ họa là một điều cần khẳng định. Hiện nay chỉ riêng Chi hội Đồ họa Hà Nội đã có đến 170 người, chiếm 1/10 tổng số hội viên của Hội Mỹ thuật Việt Nam. Những năm gần đây Hội đã kết nạp không chỉ họa sĩ sáng tác đồ họa tạo hình mà còn kết nạp nhiều họa sĩ đồ họa ứng dụng.

        Từ ngày đất nước bước vào sự nghiệp đổi mới, hoạt động đồ họa đã có điều kiện tiếp xúc rộng rãi hơn với thị trường nghệ thuật thế giới. Chúng ta đã có những cuộc giao lưu về kĩ thuật đồ họa hoặc những triển lãm tác phẩm đồ họa của các họa sĩ Mỹ, Anh, Hà Lan, Trung Quốc. Hội Mỹ thuật và cá nhân một số họa sĩ Việt Nam đã đưa tác phẩm đồ họa đi triển lãm ở một số nước như Nhật Bản, Rumani, Trung Quốc, Đài Loan vv... Những tìm kiếm trên mạng Intemet - cũng góp phần không nhỏ để mở mang tầm nhìn về hoạt động đồ họa thế giới.

Sự giao lưu hội nhập với nước ngoài cùng với những điều kiện thuận lợi hơn về phương tiện vật chất ở trong nước, đã làm cho nghệ thuật đồ họa có nhiều khởi sắc có diện mạo sáng sủa hơn trước đây rất nhiều.

         Về đồ họa tạo hình, những năm gần đây thể loại tranh in khắc đã có bước chuyển mình; tạo được sự đột khởi về hình thức. Nếu trước đây trong hoàn cảnh khó khăn tranh khắc của ta hầu như chỉ là khắc gỗ và khắc thạch cao với khuôn khổ nhỏ thì hiện nay số lượng tranh khắc đồng, khắc kẽm, tranh in đá đã tăng lên đáng kể, đặc biệt có thêm những kĩ thuật mới như in lõm cảm quang, in kĩ thuật tổng hợp... Kích cỡ của tranh ngày càng mở rộng để phù hợp với yêu cầu trưng bày trong những không gian lớn. Ngôn ngữ nghệ thuật cũng đa dạng hơn, ngoài phong cách tả thực đã xuất hiện những phong cách khác như xu hướng trừu tượng và bán trừu tượng. Chắc chắn trong những năm tới thể loại này sẽ còn tiến triển mạnh mẽ hơn.

Về đồ họa ứng dụng, có thể khẳng định lĩnh vực này đã góp phần quan trọng đẩy nhanh nhịp điệu cạnh tranh và đem lại bộ mặt văn minh của nền kinh tế thị trường. Bao bì, nhãn hiệu, các sản phẩm quảng cáo tạo nên giá trị của hàng hóa, gây nên ấn tượng nhộn nhịp của thương trường nước ta. Một trong những sáng tạo tiêu biểu của đồ họa ứng dụng là thiết kế logo. Việc tuyển chọn logo đẹp không chỉ là nhu cầu, là niềm tự hào của các đơn vị sản xuất kinh doanh, mà còn là của các đoàn thể, các tổ chức xã hội và cơ quan công quyền. Các cuộc thi logo đã diễn ra liên tục thường xuyên, trở thành sự kiện văn hoá nổi bật hiện nay.

         Lĩnh vực trang trí sách báo và tạp chí cũng đạt được nhiều thành công đáng kể. Trong hoàn cảnh đời sống vật chất còn nhiều khó khăn, chúng ta thật phấn khởi khi thị trường sách báo trong nước có được bộ mặt khá tưng bừng, nói lên mức độ phong phú về đời sống tinh thần của dân tộc.

Đồ họa ứng dụng có triển vọng rất to lớn, bởi có nền tảng là sự phát triển nhanh chóng của môi trường kinh tế - xã hội, tiềm lực công nghệ ngày càng được cải thiện, đặc biệt là họa sĩ thiết kế của ta rất nhạy cảm trong quá trình tiếp thu có chọn lọc những thành tựu của thế giới.

Ngoài những hiện tượng đáng chú ý nói trên, nghệ thuật đồ họa trong giai đoạn hiện nay vẫn tồn tại không ít những điều bất cập, trong đó chất lượng không đồng đều của từng chuyên ngành đồ họa là vấn đề đáng để các họa sĩ lưu tâm. Điều này có thể thấy rõ khi điểm qua một số hoạt động cụ thể dưới đây.

- Tranh in khắc tuy có phát triển về số lượng nhưng còn thiếu sự đa dạng về phong cách, thiếu nét cá tính nổi trội của từng tác giả. So sánh vựng tập tranh của ta với một số vựng tập của tác giả nước ngoài sẽ thấy nổi bật điều đó. Sự phấn đấu để hình thành bút pháp và phong cách độc lập của từng tác giả là một thách thức rất lớn đối với nghệ thuật tạo hình nói chung và đồ họa tạo hình nói riêng.

- Tranh cổ động chính trị - xã hội, như mọi người đều biết, đã trở thành một thể loại mang giá trị truyền thống của nền mỹ thuật cách mạng nước ta. ở giai đoạn hiện nay, tranh cổ động cho những Đại hội Đảng, những ngày kỷ niệm lớn hoặc những sự kiện APEC, ASEM, SEAGAMES v.v.. đã đạt được thành quả đáng ghi nhận. Song phần nhiều tranh chỉ rực rỡ về mặt hình thức, ít tác phẩm mang sức mạnh lay động tư tưởng và tình cảm người xem như ở các giai đoạn trước.

- Tranh châm biếm cũng ở tình trạng tương tự như tranh cổ động. Số lượng họa sĩ biếm không nhiều, tác phẩm biếm họa trên báo chí chưa gây được sự chú ý của công chúng, chưa “châm” được sâu vào ấn tượng thị giác của độc giả, để từ đó gây nên niềm vui, nỗi buồn, sự trăn trở mang tính xã hội sâu sắc.

- Tem thư vừa là một tác phẩm nghệ thuật vừa là sản phẩm hàng hóa có giá trị kinh tế đối nội và đối ngoại. Mấy chục năm qua nghệ thuật tem của ta tiến triển chậm chạp, không có bước đột phá đáng kể về nội dung, hình thức và kĩ thuật in ấn, con tem của ta mang tính đơn điệu rất nhiều so với sự phong phú của tem nước ngoài.

- Ngay cả lĩnh vực thiết kế bìa và trình bày sách, tuy có nhiều ưu điểm như đã trình bày ở trên, song cũng bộc lộ không ít khiếm khuyết. Dạo qua các cửa hàng sách, ta thấy xu hướng khá phổ biến là mỗi cuốn sách đều muốn “bắt mắt” bằng cách trang trí nhiều hình và màu. Kết quả là sách văn học nghệ thuật, sách khoa học kĩ thuật, sách nghiên cứu lý luận... đều na ná giống nhau, không mang tính đặc trưng chuyên biệt của từng chủng loại. Các nhà xuất bản lớn không tạo dựng được phong cách thiết kế riêng, do đó không định dạng được ấn tượng cần phải có cho thương hiệu của mình.

       Những nhược điểm của nghệ thuật đồ họa như đã nêu trên đây là có lý do khách quan về thời cuộc, về cơ chế xã hội và cũng có lý do chủ quan về tính chuyên nghiệp của họa sĩ.

        Vì sao tranh cổ động và tranh châm biếm đã kém phần thân thiết với mọi người? Thời kỳ toàn dân tiến hành chiến tranh bảo vệ độc lập của Tổ quốc đã qua đi, sinh mạng và ý chí của con người không còn lập trung vào cuộc chiến đấu một mất một còn với kẻ thù xâm lược. Ranh giới chiến tuyến giữa địch và ta đã mất sự khẳng định rạch ròi. Tranh cổ động không còn là hiện thân của tiếng thét căm hờn, của tinh thần sục sôi sẵn sàng hy sinh vì chính nghĩa. Nội dung cổ động giờ đây đã bao hàm nhiều phương diện không còn gắn chặt với những suy tư và hành động bức xúc nhất của từng con người. Trong hoàn cảnh ấy, thể loại này có giảm thiểu sức lôi cuốn hấp dẫn so với trước đây cũng là điều dễ hiểu.

        Vì sao nhiều thiết kế đồ họa vẫn giữ khoảng cách khá xa, chưa vươn lên tầm cao của chất lượng thiết kế? Ngoài lý đo về trình độ nhận thức còn có lý do về cơ chế thị trường. Trong cơ chế thị trường, không chỉ có những nhân tố kích thích sự phát triển kinh tế - xã hội, mà còn tiềm ẩn những mặt tiêu cực bất khả kháng. Lợi nhuận là yếu tố chi phối toàn diện cuộc sống. Đôi khi vì lợi nhuận mà nhà kinh doanh, nhà thiết kế mẫu và cả nhà quản lý xã hội không dám cưỡng lại những thị hiếu còn ở mức hạn chế của người tiêu dùng. Đó là một trong những nguyên nhân dẫn đến nhiều mẫu thiết kế bao bì, nhãn hiệu, xuất bản phẩm còn mang tính bảo thủ, chưa có được sự bứt phá tích cực theo chiều hướng tân tiến hiện đại.

      Câu hỏi vì sao cuối cùng, dành cho kiến thức học thuật và tính chuyên nghiệp của người họa sĩ. Do hoàn cảnh lịch sử, các họa sĩ và nhà thiết kế của ta thường phải trải nghiệm qua nhiều thể loại mỹ thuật khác nhau. Điều đó tạo nên tính linh hoạt trong tư duy và kĩ năng sáng tác. Một số tác giả đã thành đạt không chỉ ở một thể loại mỹ thuật. Song nói chung, giới họa sĩ nước ta thiếu công phu nghiên cứu chuyên sâu, thiếu sự thuần thục trong tác nghiệp ở từng lĩnh vực chuyên môn nhất định. Tuy nhiên, sự thuần thục lại là một trong những nhân tố cơ bản làm nên giá trị của chất lượng nghệ thuật. Giờ đây đã là thời điểm và đã có cơ hội để các họa sĩ, nhà thiết kế dành thời gian và công sức cho việc chuyên sâu hoá về nghệ thuật, làm cho từng thể loại tác phẩm nâng cao hơn chất lượng chuyên môn.

    Nội dung đào tạo chuyên ngành của các cơ sở đào tạo cũng là một tiền đề quan trọng quyết định về chất lượng chuyên môn. Ngày nay các trường đào tạo về mỹ thuật và nghệ thuật thiết kế trên thế giới đã có thêm nhiều kiến thức tiên tiến và những phương tiện kĩ thuật hiện đại. Riêng nghệ thuật thiết kế đồ họa đã được hỗ trợ bởi các môn học cơ bản như nghệ thuật thị giác, nguyên lý cấu trúc, nguyên lý marketing... và những kĩ thuật ứng dụng hiệu ứng của công nghệ thông tin, từ đó tạo ra nhận thức mới và kĩ năng mới trong phương pháp sáng tạo, đem lại hiệu quả độc đáo và những hình thức mới mẻ cho việc thể hiện ý tưởng sáng tác. ở nước ta những nội dung nói trên chưa được đề cập một cách hệ thống trong chương trình đào tạo.

Môi trường xã hội ảnh hưởng rất lớn đến thành quả sáng tạo nghệ thuật. Nói riêng về nghệ thuật thiết kế trong các nước phát triển, từ giữa thế kỷ 20 tới nay đã hình thành một số trào lưu, xu hướng mới, trong đó xu hướng hậu hiện đại đã ảnh hưởng không nhỏ đến phong cách thiết kế của nhiều sản phẩm đồ họa ứng dụng. Các chuyên gia của ta nên quan tâm tìm hiểu những vấn đề học thuật nói trên, để nền đồ họa nước ta sớm cập nhật với sự tiến bộ của thế giới.

     Một vấn đề mang tầm nguyên lý bao quát nhưng thường không được giải quyết thoả đáng trong thực tế, đó là đặc trưng dân tộc trong nghệ thuật, quan hệ giữa tính dân tộc và tính quốc tế, tính hiện đại. Theo tôi nghĩ đây là một vấn đề rất tế nhị. Tính dân tộc, tính địa phương được bộc lộ qua tâm lý thụ cảm của người nghệ sĩ, nó có giá trị đặc thù, có vị trí đáng kể trong nghệ thuật đương đại. Nhưng chúng ta không nên mắc lại sai lầm của quá khứ, đem nguyên lý bao quát nói trên làm tiêu chí cụ thể cho từng sản phẩm nghệ thuật. ở nghệ thuật đồ họa đương đại, đặc biệt là đồ họa thương mại, luôn có khả năng tiềm ẩn những đặc trưng vừa mang tính dân tộc vừa mang tính quốc tế. Có những tác phẩm đồ họa như logo, vốn là công cụ cho hoạt động dịch vụ ở cả trong và ngoài nước, bản thân ngôn ngữ nghệ thuật của nó đã mang tính quốc tế rất cao, tính dân tộc chỉ hiện lên trong một số trường hợp đặc thù. Mong rằng trong các cuộc thi logo, không phải cuộc nào cũng nên nhấn mạnh yêu cầu về tính dân tộc hay là nét đặc trưng của Việt Nam, bởi điều này chẳng dễ gì và không phải lúc nào cũng có thể thực hiện được.

    Nghệ thuật đồ họa là nghệ thuật đa lĩnh vực và có sức lan tỏa rộng trong đời sống. Trên đây chỉ là vài nét chấm phá vội vàng, mong được sự trao đổi tận tình cùng các đồng nghiệp.

Nghệ thuật đồ họa 1

Nghệ thuật đồ họa 2

Nghệ thuật đồ họa 3

 

 

0976984279