Cảnh ngoài trời
Khả năng dùng luật xa gần và quan sát thiên nhiên đã mang đến cho các nghệ sĩ Phục hưng loạt công cụ mới mẻ, quan trọng để tạo ra những khung cảnh giống thật. Đầu thế kỉ 15, hầu hết phong cảnh vẫn chỉ được vẽ như phông nền trên tranh. Nhưng dần đến cuối thế kỉ, các nghệ sĩ bắt đầu thực sự coi phong cảnh như một chủ đề riêng biệt, nhờ vào ảnh hưởng của các nhà bảo trợ và nhà sưu tập – càng ngày càng nhiều người muốn mua tranh sau khi đọc về tranh phong cảnh giai đoạn Cổ điển.
Ánh bình minh
Họa sĩ người Ý Giovanni Bellini là một trong những người đầu tiên đặt các nhân vật hòa quyện vào cảnh trong tranh, chứ không chỉ dùng phong cảnh như phông nền. Bức Nỗi đau trong vườn là một ví dụ điển hình. Tranh vẽ cảnh Chúa Jesus đang cầu nguyện trong khi đợi toán lính ở phía xa tiến đến và đưa ngài đi xử tử. Phong cảnh cũng mang tính biểu tượng, được vẽ để tôn lên ý nghĩa của bức tranh. Cảnh trí ở đầy sỏi đá và trơ trụi rất phù hợp với chủ đề ảm đạm này. Nhưng hình ảnh mặt trời ló dạng gợi nhắc rằng Jesus sẽ hồi sinh từ cái chết, như Kinh thánh đã kể.
Nỗi đau trong vườn (The Agony in the Garden, khoảng 1465) của Giovanni Bellini; màu keo trứng trên gỗ, 81 x 127 cm. Bạn hãy chú ý đến vầng sáng rực rỡ ở đường chân trời. Bellini đã sử dụng lớp màu dầu trong rất mỏng để khắc họa hiệu ứng tinh tế của ánh sáng lúc bình minh.
Trong bóng tối
Joachim Patinir – nghệ sĩ vùng Flanders (nay thuộc Bỉ), có lẽ được coi là người đầu tiên chuyên vẽ tranh phong cảnh. Mặc dù ông vẫn lồng ghép cá nhân vật trong truyền thuyết hoặc tôn giáo vào tranh, nhưng vai trò của các nhân vật không còn quan trọng bằng cảnh vật xung quanh. Patinir có thể đã lấy cảm hứng tập trung vào phong cảch như vậy nhờ môn khoa học mới là nghiên cứu bản đồ (cartography) hay vẽ bản đồ.
Bức tranh bên dưới vẽ về Thánh Jerome. Nhưng vị thánh – một ẩn sĩ khổ hạnh – lại chỉ là nhân vật được giấu xuống phía dưới bức tranh. Cảnh vật trong tranh nổi trội hơn hẳn nhờ góc cảnh rộng với núi và đá sừng sững. Patinir đã dùng kĩ thuật phối cảnh không khí để tạo cảm giác không gian được mở rộng mênh mông: phết các màu lạnh, tông xanh lam ở phía xa, trong khi phủ phần cảnh gần bằng sắc nâu ấm, ngả đỏ.
Thánh Jerome giữa vùng sỏi đá (Saint Jerome in a Rocky Landscape, khoảng 1515-24) của Joachim Patinir; sơn dầu trên gỗ sồi, 36 x 34 cm.
Những thứ đời thường
Tranh của nghệ sĩ Hà Lan Pieter Bruegel bị coi là bất thường vào thời bấy giờ, bởi ông toàn vẽ người thật đang làm những công việc bình thường, thay vì các nhân vật trong Kinh thánh hay thần thoại cổ. Nhiều tranh ông vẽ thể hiện các mùa biến đổi. Khung cảnh mùa đông trong bức tranh trên có đủ các hoạt động đặc trưng: thợ săn với đàn chó, người nấu nướng trên đống lửa, vài người khác đang trượt băng. Tranh tả thực đến nỗi ta gần như cảm nhận được khí lạnh bủa vây.
Thợ săn trong tuyết (Hunters in the Snow, 1565) của Pieter Bruegel; tranh sơn dầu trên ván gỗ, 117x162cm. Cách phối màu xám-xanh trong tranh giúp nhấn mạnh cái lạnh giá.
Màu xanh ủ rũ
Giorgione là một trong những nghệ sĩ có ảnh hưởng lớn nhất thế kỉ 16, nhưng ông mất khi còn trẻ và chỉ vài tác phẩm của Giorgione còn tồn tại đến ngày nay. Tranh của ông đầy u sầu và tâm trạng, nhưng rất khó đoán định nội dung. Như bức Hoàng hôn dưới đây, chẳng vẽ câu chuyện cụ thể nào. Một mảnh đất hoang vu, nhấp nhô núi đồi trải rộng về mãi xa, vài căn nhà nông thôn kiểu Ý thấp thoáng, cho tới đường chân trời với màu xanh lam gây sững sờ. Phần cận cảnh chỉ có hai hình hài bí ẩn. Một trong số đó có thể là Thánh Roch, vốn được cho là bị thương ở chân.
Hoàng hôn (The Sunset, 1506-10) của nghệ sĩ người Ý Giorgio da Castelfranco, nghệ danh là Giorgione; sơn dầu trên toan, 73x92cm.
Ở khoảng giữa tranh, bạn có thể thấy Thánh George và con rồng. Đó là chi tiết được một nhà phục chế thế kỉ 19 vẽ thêm vào để che đi phần tranh bị hư hại (vốn có vẻ trước đó là hình con rồng). Chẳng ai biết Giorgio vẽ gì ở bản gốc.
- Đến với Nghệ Thuật - Rosie Dickins -
Vũ Hiển & Phạm Quỳnh Châu dịch
