Họa sĩ Ký họa Lịch sử - Tôn Đức Lượng

Theo chân Đoàn Thanh niên và cuộc kháng chiến chống Pháp, ông để lại nhiều ký họa bút sắt, đó là chiếc bút waterman ông dùng đến tận bây giờ. Các ký họa đó đều bé nhỏ như bao diêm, mẩu giấy, nhưng ghi chép khá chi tiết từng con người, từng cuộc họp và cuộc hành quân trong chiến tranh.

Bộ tranh truyện Anh Ân in màu thô sơ của ông cũng xuất bản trong thời gian này và ông vẽ đi vẽ lại tới năm lần, hiện giờ còn hai bản năm 1951 và 1952, lưu giữ tại Hội đồng Di sản quốc gia Singapore. 

Năm 1967, ông đi vẽ tại mỏ than Cổ Kênh, Hải Dương. Năm 1970 -1971, ông theo Đoàn Thanh niên xung phong đi vẽ tại Hà Tĩnh, một chiến trường bom đạn ác liệt. Năm 1971 - 1972, ông đi vẽ tại khu Kinh tế Thanh niên Phú Thọ. Năm 1974, ông đi vẽ tại Nông trường bò Mộc Châu. Bốn chuyến đi này để lại bốn bộ tranh ký họa bút sắt và màu nước, dù đã thất lạc nhiều, hiện vẫn còn 200 bức được vẽ theo lối nhật ký hay kể chuyện, tức là mọi sinh hoạt của thanh niên bấy giờ được miêu tả tỷ mỷ từng ngày gần như không thiếu hình ảnh nào.

Mùa hoa gạo, Khu kinh tế thanh niên. 4-4- 1972
Ký họa bút sắt và thuốc nước.

Nữ dân quân 1964. Sơn Dầu.

Sinh năm 1925, khi trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương được thành lập, Tôn Đức Lượng theo học khóa 18 của trường này dưới sự dạy dỗ trực tiếp của họa sĩ Nam Sơn, nhưng chỉ được 2 năm (1944 - 1945). Năm 1945, trường đi sơ tán rồi ngừng hoạt động, Tôn Đức Lượng theo kháng chiến, phục vụ truyên truyền cổ động cho Đoàn Thanh niên và như ông nói không muốn thay đổi gì cả, kể cả chỗ ở nghèo nàn bé nhỏ vẫn ấm cúng với ông đến hôm nay.

Ông chưa từng phàn nàn về cuộc sống, về sự không nổi tiếng của mình, và ngay cả khi trông thấy những bức tranh thất lạc không thuộc về mình nữa vẫn điềm đạm không vui hơn buồn hơn. Vẽ đối với ông là công việc yêu thích nhưng cũng coi như là lao động bình thường, cố gắng trung thực, không tô vẽ hay làm ra đặc biệt.

Tôn Đức Lượng chính là hình ảnh điển hình của một cán bộ văn nghệ cần mẫn mà vì thế những gì ông để lại đã cho thấy một quá khứ sinh động, rõ nét. Như nhà phê bình Nguyễn Quân nhận xét: "Tác giả hy sinh cá tính sáng tạo, khiêm tốn lùi về phía sau làm một thư ký của thời đại".

 

Viết chung một lá thư, TNXP Hà Nội.
C811 – Nghệ An 29 -10 -1965, bút sắt trên giấy.

Lấy đá hộc,TNXP Hà Tĩnh – C533, khe thở, 21 -3 -1970.
Ký họa bút sắt , thuốc nước.

Nhặt sỏi, A3. TNXP Hà Tĩnh, Khe Lau 31-3-1970.
Ký họa bút sắt và thuốc nước.

Giao ca. Bộ ký họa mỏ than Cổ Kênh, Chí Linh, Hải Dương.
27-1-1967. Bút sắt. 36 x 46 cm.

Trại bò Moncada, nông trường Mộc Châu. 9-1974. Bút sắt. 48 x 60 cm.

Chân dung Hà Thị Hoàn (người Mường, Phú Thọ),
công nhân khu khai thác Kinh tế thanh niên. 1971.
Ký họa bút sắt và màu nước. 48 x 60 cm.

Họp đội sản xuất. Bộ ký họa Khu Kinh tế Thanh niên.
1971. Ký họa bút sắt và màu nước. 48 x 60 cm.

Phát nứa. Bộ ký họa Khu Kinh tế Thanh niên.
1971. Ký họa bút sắt. 48 x 60 cm.